Potok

Litografia Potok (Wierzba nad wodą, Nad Wodą) to przykład pejzażu uzupełnionego sztafażem, posiadającego wymowę symboliczną, który reprezentuje wczesny etap twórczości Leopolda Gottlieba. Pionową kompozycję o wysokiej linii horyzontu wypełnia lustro wody, w którym odbija się płacząca wierzba i pochylona ludzka sylwetka. Elementy krajobrazu i postacie są nierozerwalnie splecione i wspólnie wyrażają jeden emocjonalny nastrój melancholii i przygnębienia, wpisując się w nurt modernistycznego panpsychizmu: ciążące ku ziemi wierzbowe witki potęgują rezygnację przygiętej sylwetki ludzkiej, w której Irena Kossowska dostrzega pogrążoną w smutku żałobnicę. Zestawione ze sobą umiejętnie elementy wyobrażonego krajobrazu stają się w efekcie nie tyle rejestracją konkretnego miejsca, co wewnętrznego pejzażu emocjonalnego. 

W syntetycznym ujęciu, operującym płaską plamą, pozbawioną modelunku i obwiedzioną konturową linią, można upatrywać wpływów francuskich nabistów, z których twórczością Gottlieb zapoznał się już w trakcie pierwszego pobytu w Paryżu. Artysta wykorzystuje szeroki zakres możliwości technicznych litografii, operując zarówno jednorodną plamą, jak i swobodną kreską, a także stosując delikatnie zniuansowaną kolorystykę w gamie barw ograniczonej do stonowanych fioletów, ugrów i zieleni.

Album autolitografii, z którego pochodzi odbitka, przygotowany został przez Gottlieba w Paryżu wspólnie z poznanym jeszcze w czasie krakowskich studiów Ludwikiem Cylkowem (1877-1934). O tece i jej zawartości informowała reklama zamieszczona w czasopiśmie „Sztuka” (1904, nr 2) wydawanym w stolicy Francji przez Antoniego Potockiego (1867-1939). Złożyło się na nią dziesięć kompozycji, po pięć autorstwa Gottlieba (poza opisywaną Most, Pogrzeb, Wymarłe miasto i Przygnębienie) oraz Cylkowa (Zmierzch, Wrota Edenu, Pożegnanie, Cichy wieczór, Nokturn).

Jedyny znany choć niekompletny egzemplarz teki, z trzema pracami Gottlieba i dwiema Cylkowa, pozbawiony karty tytułowej i okładki, znajduje się obecnie w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (zakup z 1970 r.). Na graficzny debiut obu artystów polska krytyka zareagowała przychylnie. W kwietniu 1904 r. za jedną z litografii Gottlieb został wyróżniony II nagrodą w dziale graficznym konkursu warszawskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. Litografie z teki eksponowane były kilkukrotnie, m.in. w 1904 r. w Krakowie i w 1906 r. na wystawie Grupy Pięciu we lwowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych.

Urszula Dragońska, Gabinet Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

Zobacz w dużej rozdzielczości w bibliotece cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego Crispa.