Pogrzeb

Litografia Pogrzeb to przykład pejzażu uzupełnionego sztafażem, posiadającego wymowę symboliczną, który reprezentuje wczesny etap twórczości Leopolda Gottlieba. Jerzy Malinowski wskazuje na potencjalny związek tej pracy z niezachowaną temperą z 1902 r. o tym samym tytule. Pozioma kompozycja zdominowana jest diagonalną linią biegnącego środkiem muru cmentarza, wzdłuż którego podążą kondukt żałobny. Sam motyw pogrzebu, podejmowany przez twórców przełomu XIX i XX wieku, może być rozumiany nie tyle jako rejestracja konkretnego wydarzenia, co raczej przywołanie emocji osamotnienia i wyobcowania.

Elementy krajobrazu i postacie ludzkie są nierozerwalnie splecione i wspólnie wyrażają jeden nastrój melancholijnej, nieuniknionej schyłkowości, wpisując się w nurt modernistycznego panpsychizmu: pochylone sylwetki żałobników, zbite w jedną masę, przygięte są do ziemi podobnie jak brzozy, rosnące wzdłuż ścieżki, które zdają się kontynuować pochód. Zestawione ze sobą umiejętnie elementy wyobrażonego krajobrazu stają się w efekcie nie tyle rejestracją konkretnego miejsca, co wewnętrznego pejzażu emocjonalnego. W syntetycznym ujęciu, operującym płaską plamą, pozbawioną modelunku i obwiedzioną konturową linią, można upatrywać wpływów francuskich nabistów, z których twórczością Gottlieb zapoznał się już w trakcie pierwszego pobytu w Paryżu.

W układzie brzozowych pni i wątłych gałęzi, Łukasz Kossowski upatruje motywu zakratowania dzielącego przestrzeń i wyznaczającego dalsze plany, który został zapożyczony przez europejskich twórców epoki ze sztuki japońskiej. Na wpływy dalekowschodniego sposobu obrazowania wskazywałoby także ciasne kadrowanie, sugerujące, że oglądamy jedynie wycinek większej całości. Artysta wykorzystuje szeroki zakres możliwości technicznych litografii, operując zarówno jednorodną plamą jak i swobodną kreską, a także stosując delikatnie zniuansowaną kolorystykę w gamie barw ograniczonej do stonowanych szarości, zgaszonych błękitów, fioletów i brązów.

Album autolitografii, z którego pochodzi odbitka, przygotowany został przez Gottlieba w Paryżu wspólnie z poznanym jeszcze w czasie krakowskich studiów Ludwikiem Cylkowem (1877-1934). O tece i jej zawartości informowała reklama zamieszczona w czasopiśmie „Sztuka” (1904, nr 2) wydawanym w stolicy Francji przez Antoniego Potockiego (1867-1939). Złożyło się na nią dziesięć kompozycji, po pięć autorstwa Gottlieba (poza opisywaną Most, Wymarłe miasto, Potok i Przygnębienie) oraz Cylkowa (Zmierzch, Wrota Edenu, Pożegnanie, Cichy wieczór, Nokturn).

Jedyny znany, choć niekompletny egzemplarz teki, z trzema pracami Gottlieba i dwiema Cylkowa, pozbawiony karty tytułowej i okładki, znajduje się obecnie w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (zakup z 1970 r.). Na graficzny debiut obu artystów polska krytyka zareagowała przychylnie. W kwietniu 1904 r. za jedną z litografii Gottlieb został wyróżniony II nagrodą w dziale graficznym konkursu warszawskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. Litografie z teki eksponowane były kilkukrotnie, m.in. w 1906 r. na wystawie Grupy Pięciu we lwowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. W 1912 r. Pogrzeb prezentowany był tamże na wspólnej z Janem Rubczakiem (1888-1942) wystawie.

Urszula Dragońska, Gabinet Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie